Literatura

  • -

    - Zdjęcie: Kristin Lidell/imagebank.sweden.se

W BLASKU DZIECIŃSTWA I W CIENIU STRINDBERGA

Zwykło się mówić, że historia literatury szwedzkiej zaczęła się w wieku XVIII – od filozofa i mistyka Emanuela Swedenborga. W tym okresie tworzył również nasz narodowy wieszcz, Carl Michael Bellman, autor afirmujących życie i zaklinających śmierć pieśni biesiadnych i frywolnych sielanek.

Pod koniec XIX wieku było wielu znaczących pisarzy szwedzkich, ale wszyscy pozostali w cieniu demonicznego i kontrowersyjnego Augusta Strindberga, znanego wszem wobec przede wszystkim jako jednego z najbardziej wpływowych dramatopisarzy w historii literatury.

W pierwszej połowie XX wieku pojawił się w Szwecji silny nurt literacki, znamienny dla naszego szwedzkiego dziedzictwa: proza proletariacka. Jego licznych przedstawicieli – w tym kilka kobiet – łączyło pochodzenie i poruszana tematyka. Biedni synowie chłopów i robotnicy opowiadali w realistycznej poetyce o swoich trudnych latach dorastania na tle dokonujących się przemian, przeobrażania się Szwecji z kraju rolniczego w nowoczesne społeczeństwo przemysłowe, nie stroniąc przy tym od przepojonych miłością lirycznych opisów natury. Eyvind Johnson i Harry Martinson (laureaci literackiej Nagrody Nobla w 1974 r.), Ivar Lo-Johansson, Wilhelm Moberg i Jan Fridegård – to tylko kilka ważnych nazwisk tego pokolenia pisarzy.

Zwłaszcza ostatnie dziesięciolecie okazało się przełomowe dla współczesnej literatury szwedzkiej. Po długim okresie większej lub mniejszej izolacji coraz więcej dzieł pisarzy szwedzkich tłumaczy się na coraz więcej języków obcych. Twórczość wielu z tych, którzy odnieśli światowy sukces, można zaliczyć do literatury popularnej. To między innymi autorzy powieści kryminalnych i przygodowych – Jan Guillou i Henning Mankell, i autorka powieści obyczajowych – Marianne Fredriksson. Uznanie zyskały również inne gatunki literackie. Prozaik i dramaturg Per Olov Enquist i poeta Tomas Tranströmer doczekali się rozlicznych międzynarodowych nagród i wyróżnień.

 

 

SZWEDZKA LITERATURA DLA DZIECI

Ulrika Isaksson i Marianne von Baumgarten-Lindberg

Wielu czytelników w Szwecji i na świecie rozpoznaje z łatwością takie postaci, jak: Pippi Pończoszanka, Muminki, Alfons Åberg, dziadek Pettson i kot Findus czy Linnea. Młodzi czytelnicy na całym świecie znają bohaterów szwedzkich książek dla dzieci dzięki tłumaczeniom na wiele języków, m.in.: rosyjski, hindi, włoski, angielski, hiszpański i swahili. Lista tytułów wydanych w obcych językach jest naprawdę długa.

Sukces eksportowy
Jak podaje Szwedzkie Stowarzyszenie Wydawców, w zestawieniu wyników branży wydawniczej za rok 2002, aż jedną trzecią całego szwedzkiego eksportu książek stanowi właśnie literatura dziecięca i młodzieżowa.

W literaturze dziecięcej znajduje odbicie szwedzkie podejście do dzieci i dzieciństwa. Jednym z ważnych czynników mających wpływ na powodzenie szwedzkich autorów literatury dziecięcej za granicą jest ich zdolność do traktowania dzieci poważnie, na ich własnych warunkach i bez nadmiernego pouczania.

Astrid Lindgren, wydając w 1945 roku swoja pierwszą książkę: „Pippi Pończoszanka”, przetarła nowe ścieżki w literaturze dziecięcej. Pippi wkroczyła na szwedzką scenę literacką z wielka wrzawą i hukiem i całkowicie zmieniła utarte pojęcia o literaturze, jako narzędziu służącemu tylko wychowaniu oraz kształceniu dzieci i młodzieży.

Obecnie traktuje się tenże rok 1945 za przełomowy we współczesnej szwedzkiej literaturze dziecięcej. Wówczas to debiutowali Astrid Lindgren, Lennart Hellsing czy pochodząca z Finlandii, ale pisząca w języku szwedzkim, Tove Jansson.

Dla najmłodszych
Pierwszy rok w życiu dziecka opisuje się często jako okres, w którym otwiera się przed nim „cały wszechświat znaczeń” i w którym zdobywa ono umiejętność nazywania zjawisk w swoim otoczeniu. Dynamiczny rozwój przeżywają w Szwecji książeczki typu „pokaż i nazwij”. Jedną z tych, którzy piszą dla najmłodszych czytelników, jest autorka i ilustratorka Anna-Clara Tidholm. Jej debiutancka książka „Knacka på” („Zapukaj!”) z 1992 roku dotarła do wielu czytelników w Szwecji, a także za granicą. W swojej pracy nad książkami i ilustracjami Anna-Clara Tidholm świadomie wykorzystuje odkrycia z dziedziny badań nad rozwojem mowy i mózgu. Autorka uważa, że ważniejsze jest skoncentrowanie się na tym, co małe dzieci potrafią niż na tym, czego nie potrafią.

Do innych znanych, zarówno w Szwecji, jaki i poza jej granicami pisarzy należą: Barbro Lindgren (np. seria książek o Maksie, z ilustracjami Evy Eriksson), Olof i Lena Landström (opowiadania o owieczkach Buu i Bee), Catarina Kruusval (książki o Ellen), czy Lena Anderson i jej książki o Molly.

Literatura dla najmłodszych czytelników podlega stałemu rozwojowi i wśród ciekawych debiutów można wymienić m.in. Lottę Olsson i jej cztery książki o psie Morrisie z ilustracjami Marii Jönsson.

Książki obrazkowe dla dużych i małych
Aby książka była czytana wiele razy, musi ona przemawiać nie tylko do wyobraźni dzieci, ale także do czytających ją głośno rodziców. Mamy, zatem podwójnego adresata lub dwa kody opowieści – kod dla dzieci i kod dla dorosłych. Ów podwójny adresat jest widoczny zarówno w tekście, jak i w ilustracjach.

Sven Nordqvist jest przykładem autora, który swoimi bogatymi w szczegóły ilustracjami potrafi oczarować zarówno dzieci, jak i dorosłych. Jego książki o dziadku Pettsonie i kocie Findusie są dostępne w wielu zakątkach świata, podobnie jak wiele z książek obrazkowych Leny Anderson, m.in. opowiadania o Mai i Kotten. To ona także jest autorką sukcesu wydawniczego „Linnea w ogrodzie Moneta” z roku 1984, z tekstem napisanym przez Christinę Björk.

Alfons Åberg, wymyślony przez Gunillę Bergström w 1972 roku, to kolejny, ukochany przez małych czytelników bohater historyjek obrazkowych. W roku 2002 Alfons pojawił się w dwóch nowych książeczkach.

Szwedzka książka obrazkowa jest ciągle wzbogacana o nowe tytuły. Autorami ich są tacy utalentowani pisarze i ilustratorzy, jak: Pija Lindenbaum, Pernilla Stalfelt, Eva Eriksson, Lars Klinting, Ilon Wikland czy Marit Törnqvist. Dwie ostatnie ilustratorki znane są na całym świecie dzięki swoim ilustracjom do utworów Astrid Lindgren.

Powieści dla dzieci i młodzieży
Współczesna literatura szwedzka dla dzieci i młodzieży porusza szereg rozmaitych tematów, poczynając od problemów takich, jak: mobbing, wyobcowanie czy relacje rodzinne, na pierwszej miłości, koleżeństwie, przygodzie i sensacji kończąc.

Wśród pisarzy tego gatunku dla nieco młodszych czytelników należy wymienić m.in. Moni Nilsson-Brännström. Jej bardzo popularną serię książek o chłopcu Tsatsiki zamyka „Tsatsiki – vänner för alltid” („Tsatsiki – przyjaciele na zawsze”) z 2001 roku. Od tego czasu autorka wydała nowe powieści m.in.: „Klassresan” („Wycieczka szkolna”) w 2001 roku i „Smått och gott med Samuel Svensson” („To i owo z Samuelem Svenssonem”) w 2002 roku.

Henning Mankell znany jest nie tylko dzięki powieściom kryminalnym dla dorosłych. Z biegiem czasu uznanie międzynarodowe uzyskały również jego książki dla dzieci i młodzieży. Za tę część swojej twórczości został nagrodzony m.in. Niemiecką Nagrodą w Dziedzinie Literatury Młodzieżowej, Deutscher Jugendliteraturpreis, w 1993 roku za „Hunden som sprang mot en stjärna” („Pies, który pobiegł ku gwieździe”). Jego utwory dla dzieci zostały przetłumaczone na nie mniej niż 19 języków, a pośród nich na: farerski, baskijski i wietnamski.

Z innych uznanych i nagradzanych pisarzy szwedzkich należy wymienić takie nazwiska, jak: Annika Thor, Stefan Casta, Per Nilsson, Peter Pohl, Maria Küchen, Christina Nord-Wahldén, Ulf Stark i Monika Zak.

Nagroda Literacka im. Astrid Lindgren
Obecnie najbardziej znaną szwedzką nagrodą literacką w dziedzinie twórczości dla dzieci i młodzieży jest Nagroda Literacka im. Astrid Lindgren. Po raz pierwszy została ona wręczona w roku 2003, a jej laureatami zostali Maurice Sendak z USA i Christine Nöstlinger z Austrii.

Nagroda, wynosząca pięć milionów koron szwedzkich, została ustanowiona przez rząd Szwecji po śmierci Astrid Lindgren w styczniu 2002 roku. Celem nagrody jest nie tylko zwiększenie zainteresowania literaturą dziecięcą i młodzieżową na świecie, ale także propagowanie praw dziecka na arenie międzynarodowej.

*****
Ulrika Isaksson jest historykiem literatury, redaktorem w wydawnictwie oraz dziennikarką specjalizującą się w literaturze dziecięcej i młodzieżowej.

Marianne von Baumgarten-Lindberg jest redaktorem oraz założycielką klubu książki dla młodych czytelników. W roku 1997 uczestniczyła w pracach nad rządowym raportem o książce. Obecnie jest odpowiedzialna za księgarnię dziecięcą przy muzeum poświeconym postaciom z powieści Astrid Lindgren – Junibacken w Sztokholmie.


Więcej informacji o szwedzkiej literaturze dziecięcej i młodzieżowej znajduje się w następujących publikacjach Instytutu Szwedzkiego, dostępnych na stronie internetowej www.sweden.se

Szwedzka kultura dziecięca, Pia Hoss i Katta Nordenfalk
Astrid Lindgren, Eva-Maria Metcalf (po angielsku)
The Astrid Lindgren Memorial Prize for Literature, Janne Lundström
Swedish Children’s Books, Marianne von Baumgarten-Lindberg i Ulrika Isaksson, Instytut Szwedzki 2003 (47 stron).

Tłumaczenie: Aleksandra Adrich